KAMU ALIMLARINDA REKABET VE ŞEFFAFLIK

Prof. Dr. Uğur Emek

Kamu ihaleleri devletin varlık satışlarını ve alımlarını kapsamaktadır. Varlıkların satışı ve kiralanması 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu kapsamında yapılmaktadır. Alımları düzenleyen mevzuat ise 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu(4734 sayılı Kanun) ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’dur(4735 sayılı Kanun).  Kamu alımları hükümetlerin görevlerini yerini getirmek için ihtiyaç duyacakları mal ve hizmetlerin satın alınması faaliyetidir.  4734 sayılı Kanun kapsamında yapılan satın almaların GSYİH’ya oranı % 5-7 civarındadır (40-50 milyar ABD). Kanun kapsamından istisna tutulan alımlar da dikkate alınırsa bu oran % 8-9 civarına (60-70 milyar ABD doları) ulaşmaktadır. Kamu alımlarında etkinliğin % 1 artırılması, kamu harcamalarında her yıl 600-700 milyon dolar civarında tasarruf sağlayacaktır.

Enerji, ulaştırma, eğitim ve sağlık gibi pek çok sektörde kamu kurumları temel alıcı durumundadır. Kamu sektörü ayrıca kamu alımlarını yatırımların artırılması, ekonomik büyümenin hızlandırılması, işsizliğin azaltılması ve çevrenin korunması gibi ekonomik ve sosyal hedeflere ulaşabilmek için de kullanabilmektedir. Kaliteli kamu hizmetleri önemli ölçüde etkili ve etkin yönetilen kamu alımları sistemine bağlıdır. Kamu alımları süreçlerinin iyileştirilmesi kamu harcamalarında önemli miktarda tasarruf sağlayacaktır.

Teknik detaylara girmeden; Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Milton Friedman ve Rose Friedman’ın  ‘Seçmekte Özgür’ (Free to Choose) isimli kitaplarında geliştirdikleri ve aşağıda gösterilen matris üzerinden kamu alımlarının özünü anlatmak mümkündür. Matriste para harcayanların, harcama önceliklerinde kaliteyi ve fiyatı göz önünde bulundurdukları kabul edilmektedir. Buna göre, kendi paranızı kendiniz içinde harcıyorsanız hem kaliteye hem de fiyata önem verirsiniz (Hücre I). Başkasının parasını kendiniz için harcıyorsanız, kaliteye önem verirsiniz, fiyatı dikkate almazsınız (Hücre II). Kendi paranızı, başkası için harcarsanız fiyat önemli, kalite önemsizdir (Hücre III). Başkasının parasını başkası için harcarsanız, ne kaliteye ne de fiyata önem verirsiniz (Hücre IV). Kamu alımları tam da böyledir. Kamu harcamalarını yapanlar vergi mükelleflerinin (başkalarının) parasını, (başkaları için) kamu hizmetlerinin gerçekleştirilmesinde kullanırlar. Bu nedenle bu süreçte kalite ve maliyetin göz ardı edilmesi mümkündür.

Vergi mükelleflerinin paralarının kaliteye ve maliyete önem verilerek harcanması için kamu alım süreçleri ayrıntılı biçimde düzenlenmekte ve denetlenmektedir. Kamu alımlarının hukuki ve kurumsal çerçevesi satın alma yönetiminin her yönünün kurallarını ve süreçlerini açıkça tanımlamalı ve eşitlik, şeffaflık ve hesap verebilirlik gibi satın alma ilkelerinin tam olarak hayata geçirilmesini temin etmelidir. Etkili biçimde uygulana kamu alımları düzenlenmeleri iktisadi kalkınma politikalarına da destek olmaktadır. Alımların yönetim biçimi, mal ve hizmetlerin etkili biçimde sağlanması ve ekonomik kalkınmanın gerçekleştirilmesi açısından çok önemlidir. Kamu alımları düzenlemelerinin ve kurumlarının bu nihai amacı bu hedeflerin gerçekleştirilmesini temin etmektir.

Kamu alımları sürecinin üç aşaması bulunmaktadır:

  • Öncelikle hangi malların ve hizmetlerin ve ne zaman satın alınması gerektiğinin planlaması yapılmalıdır.

  • Mal ve hizmetlerin satın alma süreçlerine ilişkin bir sözleşme taslağı hazırlanmalıdır. Taslak sözleşmede, yüklenicinin seçim usulü ve mal ve hizmetlerin teslim edilme yöntemi açıkça belirlenmelidir.

  • Mal ve hizmetlerinin temininde etkili bir performans elde edebilmek için sözleşmenin yönetim süreci ayrıntılı biçimde düzenlenmelidir. .

Kamu alımları kavramı bu üç süreci de kapsamaktadır. Kamu alımları kanunları özel olarak ikinci aşamanın düzenlenmesine hedeflemektedir. Ancak kamu alımları politikalarının bu üç aşamayı entegre etmesi gerekmektedir.

Kamu alımları düzenlemelerinde genellikle üç tür alım düzenlenmektedir.

  • Mallar:Mobilya, bilgisayar ve taşıt araçları gibi ürünler.

  • Yapım işleri:yol, köprüler ve kamu binalarının inşaatı gibi işler.

Hizmetler: bakım-onarım, temizlik, avukatlık ve mühendislik gibi hizmetler.